مركز تحقيقات دانشگاه امام صادق(ع)/ تهران / چاپ اول1388.

كتاب حاضر شرحي است بر كتاب «تجريد الإعتقاد» خواجه نصيرالدين طوسي. البته لازم به ذكر است اين كتاب، شرح علاّمة حلّي بر «تجريد الإعتقاد» كه موسوم است به «كشف المراد في شرح تجريد الإعتقاد» را اساس كار خود قرار داده و تا حدودي به شرح آن نيز پرداخته است. به عبارت دقيق‌تر مي‌توان گفت اين اثر در واقع شرحي است بر «كشف المراد في شرح تجريد الإعتقاد».

مؤّلف در زمينة جايگاه تاريخي تجريد الإعتقاد مي‌نويسد: خواجة طوسي به عنوان مؤسس كلام فلسفي شيعه از مؤثرترين متكلمان در تاريخ انديشة كلام اسلامي است. وي در علوم متداول زمان خود متصلّب است. در اين ميان آثار كلامي او اهمّيت بيشتري دارد. وي هم در نگارش متون درسي كلام شيعه و هم در نقد آثار مهم كلامي ساير فرقه‌هاي كلامي كتاب‌هاي گرانقدري تأليف و تصنيف كرده است. در ميان متون درسي از آثار وي دو رساله اهميت بيشتري دارد:

1- قواعد العقائد؛ 2- تجريد الاعتقاد. تجريد الاعتقاد كه در واقع بخش دوّم رسالة «التجريد في المنطق و الكلام» است، به دليل اهميت تاريخي‌اش مورد اقبال متكلمان (اعم از شيعه و اهل‌سنت) پس از خواجه قرار گرفته است. هيچ سده‌اي، از زمان نگارش تجريد ـ قرن هفتم ـ تاكنون وجود ندارد كه تجريد به منزلة كتاب درسي مورد تحقيق، تدريس، شرح، حاشيه و نقد قرار نگيرد. در ميان شروح تجريد، پنچ شرح اهميت علمي و تاريخي خاصّي يافته‌اند. نخستين شرح بر تجريد، «كشف المراد» علاّمة حلّي، شاگرد خود خواجه نصير است كه يكي پنج شرح اصلي تجريد به شمار مي‌رود.

توجه به توضيحات مؤلف دربارة جايگاه و اهميّت دو كتاب «تجريد» و «كشف المراد»، آشنايي و بهره‌برداري از كتاب حاضر را سهولت مي‌بخشد. تجريد خواجه نصير، داراي شش مقصد است كه مقصد چهارم آن مربوط به «نبّوت» است. اين نوشتار به شرح جامع مقصد چهارم تجريد الاعتقاد يعني مبحث نبوّت مي‌پردازد.

مؤلف در گزارش و تحليل آراء نويسنده تجريد، نصيرالدين طوسي، توضيحات مهمترين و قديمي‌ترين شارح آن را نيز به ميان مي‌آورد. اين اثر در چهارده فصل سامان يافته است. دو فصل نخست جنبة مقدماتي دارد. فصل آغاز به گزارش اجمالي رهيافت‌هاي رايج نزد دانشمندان مسلمان در باب نبوّت و تمايز رهيافت كلامي از ساير روي‌‌‌‌آوردها مي‌پردازد و آنگاه تجريد الاعتقاد را بعنوان يكي از مؤثرترين منابع رهيافت كلامي شيعه مورد تحليل قرار مي‌دهد. در طرح مباحث در اين دفتر از خواجه نصير پيروي شده است امّا براي تكميل مباحث، فصل دوّم اين اثر به تعريف «نبي» اختصاص مي‌يابد چرا كه بنابر عقيدة مؤلف، به حكم «المجهول المطلق لايطلب» تا تصوّري از چيستي امري وجود نداشته باشد، بحث از نفي و اثبات آن روا نيست.

نويسنده بر آن است كه: تصّور ما از نبوّت نقش راهبردي در ديگر مسائل آن و نيز ارتباط ما با نبي دارد. ادّلة اثبات نبوت بايد با تصّور دقيق از آن سازگار باشد. بنابراين ساختار اثر حاضر، مسأله‌محور تدوين شده است.

نگارنده اهداف زير را در تدوين اين نوشتار پي‌گرفته است:

1- ترجمة روان و قابل فهم از عبارت‌هاي خواجة طوسي و علامه حلّي.

2- توضيح مراد نويسنده و تقرير بيان شارح در چهارچوب مباني، مسائل و ادلّة آنان.

3- طرح مباحث لازم از مسائل كلام سنتّي كه خواجه به دليل اختصار از بيان آنها صرف نظر كرده است.

4- طرح برخي از اهمّ مسائل نوين كلامي مربوط به موضوع در حّد اشاره و به اختصار.

5- نقد برخي از مواضع نويسنده و شارح و سعي در ارائه نگرش تازه در تحليل مسائل كلامي.

6- استقصاء، طبقه‌بندي و بررسي تاريخي ـ تطبيقي اهمّ آراء دانشمندان در مباحث نبّوت بويژه در مواردي كه اختلاف مبنايي بوده و آراء كلامي فراواني به ميان مي‌آورد.

7- ارائه منابع مهم جهت مراجعه دانش‌پژوهان.

8- بيان برخي از نكات روش‌شناختي جهت ارتباط بهتر دانشجويان با مقاصد مؤلّف و شارح.

فهرست اجمالي اين اثر به شرح ذيل است: مقدمه مركز تحقيقات دانشگاه امام صادق(ع) واحد خواهران، پيشگفتار و فصول كتاب.

فصل اوّل: جايگاه تاريخي تجريد الاعتقاد در علم كلام.

بخش اوّل(نبوت عامّه)

فصل دوم: تعريف نبوت

فصل سوم: نيكويي بعثت

فصل چهارم: وجوب بعثت

فصل پنجم: عصمت

فصل ششم: ساير اوصاف نبي

فصل هفتم: روش شناخت صدق نبي.

فصل هشتم:كرامات

فصل نهم: وجوب بعثت در هر زماني.

بخش دوّم(نبوت خاصّه)

فصل دهم: اثبات نبوت پيامبر گرامي اسلام

فصل يازدهم: سرّ اعجاز قرآن

فصل دوازدهم: نسخ شرايع

فصل سيزدهم: عموميت نبوت پيامبر گرامي اسلامي(ص)

فصل چهاردهم:افضليّت پيامبر اسلام از ملائكه و ساير انبياء

در پايان بايد اشاره كرد نويسنده جهت سهولت آموزش و افزايش سرعت انتقال مطالب به مخاطب، از جدول‌ها و نمودارهاي فراوان به گونه‌اي دقيق و شكيل استفاده نموده است. همچنين استفاده و كاربرد ابزار و فنون منطقي كه موجب افزايش دقت و اثربخشي مباحث مي‌شود، در سراسر كتاب مشهود مي‌باشد.

روش مؤلف در پردازش هر فصل بدينصورت است كه در ابتدا تحت عنوان «بيان طوسي»، آراء خواجه نصير را به رواني ترجمه مي‌كند. سپس در «طرح مسأله»، زمينه را براي فهم بهتر و عميق‌تر بيانات خواجه آماده ساخته و به علّتِ طرح بحث نيز اشاره مي‌نمايد. در عنوان سوم يعني «توضيح علامه حلّي»، شرح علامه بر متن خواجه ترجمه مي‌شود. و در عنوان آخر بنام «ملاحظلات تاريخي وتكميلي» به تبيين برخي نكات تاريخي مربوط به بحث و نكات علمي‌اي كه توضيحات خواجه و علامّه را تكميل مي‌كند، مي‌پردازد.