1

2

3
به مناسبت هفته پژوهش؛ اصول فقه و تعارض اخلاقی در گفتگو با حسن بوسلیکی مبحث تعارض اخلاقى يكى از پيچيده‏ ترين مسائل در پژوهش ‏هاى اخلاقى و پديده تعارض اخلاقى يكى از دشوارترين وضعيت‏ هاى زيست اخلاقى است. درباره موضوع یادشده، پژوهشکده اخلاق و معنویت کتابی به نام «تعارض اخلاقی و دانش اصول فقه»، تالیف حجت الاسلام دکتر حسن بوسلیکی منتشر کرده که در این مصاحبه بدان پرداخته شده است.
  مبحث تعارض اخلاقى يكى از پيچيده‏ ترين مسائل در پژوهش‏ هاى اخلاقى و پديده تعارض اخلاقى يكى از دشوارترين وضعيت‏ هاى زيست اخلاقى است. وقتی در يك صحنه عمل با پديده‏ اى دو وجهى رو به رو مى‏ شويم كه از يك بعد خوب و درست و از يك بعد بد و نادرست است، در وضعيتى پيچيده و غير عادى قرار گرفته‏ ايم كه دچار ترديد نظرى و حيرت و سردرگمى عملى مى‏شويم، به ويژه زمانى كه ميزان اهميت يكى از دو بُعد پديده به صورت برجسته ‏اى افزون‏ تر از بعد ديگر نباشد؛ معمولاً در چنين وضعيت‏ هايى در ميان كارشناسان و عالمان فنّ؛ يعنى فيلسوفان اخلاق و اخلاقيون هم اتفاق نظرى به چشم نمى‏ خورد که بالاخره اتخاذ کدام تصمیم درست است؟
در واقع می توان گفت ما در چنین مواقعی، در يك لحظه دو وظيفه داشته‏ ايم و نمى‏ توانسته‏ ايم هر دو را انجام دهيم. لذا در چنين شرايطى با انتخاب هر يك از وظايف، ديگرى را فدا كرده‏ايم. اين حالت ترديد اصطلاحاً «تعارض» نام دارد.
دربارۀ موضوع یادشده، پژوهشکده اخلاق و معنویت کتابی به نام «تعارض اخلاقی و دانش اصول فقه» تألیف حجت الاسلام دکتر حسن بوسلیکی منتشر کرده که مصاحبه زیر حاصل گفت و گو با ایشان است:

 *** تعارض در اصل چيست و تعارض اخلاقی کدام است؟
گاهی انسان بر سر دوراهی های سختی قرار می گیرد و بايد بی ‏درنگ تصميم بگيرد، چراکه با گذشت زمان و دست دست کردن، ممکن است باعث صدمات جبران ناپذیری  به خود یا اطرافیان شود؛ اجازه دهید با ذکر چند مثال به تبیین موضوع بپردازیم؛ به فرزندمان قول داده‏ايم - بعد از بارها بدقولی- این بار در جلسۀ انجمن اوليا و مربيان مدرسه شركت كنيم، اما ساعتی قبل از آن به ما اطلاع مى ‏دهند كه پس از ماه‏ ها اصرار و دعوت و تأخير، مهمان مهمى به شركت آمده تا دربارۀ مسائلى مذاكره كند که به لحاظ اقتصادی جنبۀ حیاتی دارد. يك طرف تعارض جلسه مدرسه و قولى است كه به فرزندمان داده ‏ايم و طرف ديگر، مهمان شركت و يك فرصت مهم اقتصادی.
یا در حال خريد از فروشگاه متوجه بچه ژنده ‏پوشى مى ‏شويم كه ظاهرِ فلاكت ‏بارى دارد و به دور از چشم دیگران، مقدارى خوراكى را زير لباس خود پنهان ساخته است. از طرفى بايد اين دزدى را به مسئولان فروشگاه اطلاع داد و از طرفى ديگر، مى‏ دانيم كه آن كودك نياز شديدى داشته است و مجازات او عادلانه نيست؛ شايد اگر انسان بخشنده ‏اى باشيم، بخواهيم با پرداخت پول، مشكل را به سرعت حل كنيم، ولى آيا اين كار تشويق آن كودك به تكرار دزدى نيست؟ اين كودك چه بسا در آينده ‏اى نه چندان دور به سارقی حرفه‏ اى تبديل شود و شايد يك بار گيرافتادن و تنبيه شدن، مسير زندگى او را عوض كند؟!
ويژگى مشترك اين مثال‏ ها و موارد مشابه، اين است كه ما در يك لحظه دو وظيفه داشته‏ ايم و نمى ‏توانسته ‏ايم هر دو را انجام دهيم. در چنين شرايطى با انتخاب هر يك از وظايف، ديگرى را فدا كرده‏ايم. اين حالت ترديد اصطلاحاً «تعارض» نام دارد.
 در هر موقعيت تعارض، ارادۀ فرد متزلزل مى ‏شود و نمی ‏داند كدام طرف را اراده كند و كدام طرف را رها سازد؛ بنابراين مى‏ توان در نگاهى اجمالى تعارض اخلاقى را موقعيتى دانست كه هم‏زمان دو وظيفه اخلاقى متوجه شخص است كه توانايى انجام هر دو را ندارد و ناچار است دست به گزينش بزند.

 *** بحث از تعارض اخلاقى چه ضرورتی دارد؟
مسئله تعارض اخلاقى به اندازه‏ اى مهم است كه عده‏اى تعارض ‏هاى اخلاقى را محل تجلّى عقلانيت انسان و آشكارشدن جوهره انسانى او مى‏ دانند. در تعارض ‏هايى كه طرفين آن از درجه اهميت و الزام بيشترى برخوردارند، با زير پا گذاشتن هر طرف، هزينه زيادى پرداخته مى ‏شود و فرد در هر صورت عذاب وجدان شديدى احساس مى ‏كند.
مسئله تعارض اخلاقى وقتى جدى‏ تر مى‏ شود كه آن را در حوزه وظايف حكومت در نظر بگيريم. در اين موارد لازمه ترجيح هر طرف، پرداخت هزينه‏ هاى سنگين در ابعاد ملى است. حكومت ها همواره در كار حل اين تعارض‏ ها هستند؛ مثل كشورى که درگير جنگ تحميلى شده و در شرايط سختى قرار گرفته است. دشمن هم ملتزم به اصول اخلاقى نيست و براى پيروزى از هيچ نيرنگ ناجوانمردانه ‏اى دريغ نمى‏ كند، حتى براى ايجاد جنگ روانى و تخريب عقبه انسانى، شهرها و مناطق مسكونى را بمباران مى‏ كند و روزانه صدها انسان بى‏ گناه را به خاك و خون مى‏ كشد. تنها راه خاتمه دادن به اين تهاجم، مقابله به مثل و بمباران شهرهاى كشور متجاوز است. اگر فرض كنيم در اين بمباران انسان‏ هاى بى‏ گناهى كشته خواهند شد و از طرفى تنها راه خاتمه جنگ و توقف جنايات دشمن ايجاد جنگ روانى داخلى باشد، اقتضاى اصول اخلاقى چيست؟ مسئولان كشور چه تصميمى بايد بگيرند؟
تعارض‏ هايى كه در برخى مشاغلِ بسيار حساس اتفاق مى ‏افتند، بسيار جدى هستند. در زيست‏ پزشكى و بيوتكنولوژى نمونه‏ هاى فراوانى از اين تعارض‏ ها وجود دارند كه پزشكان يا بيولوژيست‏ ها را دچار نگرانى ساخته و دست نياز ايشان را به سوى عالمان اخلاق و ساير انديشمندان دراز كرده است.
به هر حال مباحث تعارض اخلاقى ـ چه در محدوده شخصى و چه در سطح حكومتى و حتى جهانى ـ مسئله مهم و در خور توجهى است.

*** آیا تعارض اخلاقی فقط از دیدگاه اسلام مطرح است یا ادیان و مکاتب دیگر هم بدان پرداخته اند؟
خیر. منحصر به اسلام نیست. مباحث تعارض اخلاقى در همه مكاتب اخلاقى طرح شده و اختصاص به مكتب خاصى ندارد. به صورت جدى از دهه هفتاد – که می توان آن را نقطۀ آغاز مباحث جدید اخلاق کاربردی دانست- به موضوع تعارض اخلاقی نیز توجه ويژه شد؛ به ويژه كتاب‏ ها و مقالات فراوانى در خصوص تعارض‏ هايى كه كادر پزشكى و درمانى مواجه مى‏ شوند، انتشار يافت. يكى از مثال‏ هاى رايج در اين زمينه، «فرق بين كشتن و رها كردن در چنگال مرگ» است. اين بحث هر چند مستقيماً به موضوع «بِهْ ‏كُشى» يا «قتل ترحمّى»  مربوط است، ولی مباحث آن عموميت دارد و مى ‏تواند در بسيارى از تعارض ‏ها كاربرد داشته باشد.
مسئله تعارض اخلاقى به حوزۀ فلسفه اخلاق محدود نمانده و روان‏شناسان فراوانى در مباحث «رشد اخلاقى»  از تعارض ‏هاى اخلاقى و معماهاى اخلاقی براى سنجش ميزان رشد اخلاقى استفاده كرده اند.

*** آیا این مبحث در کشور ما و در میان اندیشمندان و عالمان شناخته شده است؟
به جرأت مى ‏توان گفت به رغم اهميت فراوان اين بحث در جامعه علمى ما توجه چندانى به آن نشده و هنوز به اندازۀ قابل قبولی مقاله علمى در اين زمينه وجود ندارد. بحث مشابه تعارض در دانش اصول فقه مبحث «تزاحم» است. البته به دلايلى كه در ادامه مطرح مى ‏شود، بحث تزاحم به صورت منسجم و عميق در كتب اصولى طرح نشده و در اين دانش جايگاه مشخصى نداشته است.
از طرفى چند مسئله تاريخى بحث تعارض اخلاقى را در جامعه دينى ما با چالش جدى مواجه كرده  و عملكرد برخى متدينان را در تعارض‏ هاى اخلاقى غير قابل دفاع ساخته است. از جمله این که:
1. در فرهنگ دينى جامعه ما از يك سو بر قالب و ظاهر احكام پافشارى مى ‏شود. از سوى ديگر تأكيد مى‏ رود كه دسترسى به فلسفه و مناط احكام نوعاً امكان پذير نيست و مصالح عقلانى براى عدول از احكام الهى كافى نمى‏ باشد. اين امر، پاره ‏اى از متدينان را وظيفه‏ گرا تربيت كرده؛ به گونه ‏اى كه خود را نيازمند تأمل و درك شرايط نمى ‏بينند و فقط به حفظ ظاهر احكام اصرار دارند و حاضر نيستند حتى براى رعايت وظيفه ‏اى اهم از يك وظيفه ابتدايى عدول كنند.
2. برخى آموزه‏ هاى صحيح دينى با برداشت‏ هاى غلط آميخته شده و رفتارهاى نامناسبى را شكل داده است؛ از جمله اين آموزه‏ ها، جمله معروف امام خمينى (ره) است كه «همه ما مأمور به اداى تكليف و وظيفه‏ ايم، نه مأمور به نتيجه» . گروه زيادى از متدينان چنين برداشت كرده‏ اند كه «ما هرگز به نتيجه نمى‏ انديشيم و هدف ما فقط انجام تكليف است». همين برداشت غلط باعث مى ‏شود كه فرد متدين در زندگى دينى خود، از بسيارى از ملاحظات معقول، غفلت يا چشم ‏پوشى كند؛ در نتيجه آسيب‏ هاى جبران‏ ناپذيرى به خود و جامعه دينى وارد سازد.
3. بر اساس نگاه برخى از دانشمندان اسلامى، ادله بيانِ دستورهاى اخلاقى به بررسى كارشناسانه و سخت‏ گيرى علمى نياز ندارد و مطابق احاديث معروف «من بلغ» مشمول تسامح می گردد؛ به اين معنا كه روايات مشتمل بر دستور اخلاقى به اميد رسيدن به ثواب به صورت استحبابى تجويز يا به صورت كراهتى منع مى‏ شوند.
اين انتقادها هرگز به معناى ناديده انگاشتن ميراث اخلاقى كهن جهان اسلام نيست؛ ولى واقعيت اين است كه در مقام راهنمايى متدينان براى برخى از مراحل عمل ـ مانند موارد تعارض ـ كفايت نمى‏ كند. توجه به نقاط قوت در كنار نقاط ضعف، لازمه نگاه منصفانه است.

***  جناب عالی در این پژوهش چه هدفی را دنبال کرده اید؟؟
تلاش کرده ایم براى خوانندگان علاقه‏ مند منابع مناسبى براى مطالعه بيشتر در هر موضوع معرفى کنیم. بنابراين طرح بحث در بخش مطالعات فلسفه اخلاق معاصر، گذرا و اشاره ‏وار خواهد بود تا از اين راه پرسش ‏هاى اساسى و كليدى شناخته شوند. آن‏ گاه اخلاق پژوهان مسلمان با غور در اين پرسش ‏ها، خواهند توانست به توليد دانش بومى در اين حوزه معرفتى بپردازند. در واقع این پژوهش با دو هدف به انجام رسيده :
 يكی ارائۀ بحثى از ابعاد مسئله تعارض اخلاقى و رويكردهاى مختلف فيلسوفان اخلاق به موضوع‏ شناسى و حكم ‏شناسى اين مسئله غامض در حوزه تفكر اخلاقى است و دیگری جستارگشايى از مسئله تعارض اخلاقى بر پايه جغرافياى مباحث اصول فقه شيعه و ارائۀ بحثى تطبيقى و مقايسه ادبيات اصول فقه و نوع مواجهه علمى اصوليان ما با مسئله‏ هاى مشابه در چارچوب علم اصول.

*** این پژوهش شامل چه بخش هایی است؟
اين نوشتار در چهار فصل تدوين شده:
- فصل اول: كليات؛ قبل از هرچيز تلاش شده تعريفى روشن از تعارض اخلاقى ارائه شود. در ادامه سعى شده راه‏ هايى براى شناسايى مصاديق تعارض اخلاقى ارائه گردد تا بهتر بتوان ابتدا تعارض واقعى را از تعارض ‏نما تشخيص داد و پس از آن به انواع تعارض‏ هاى اخلاقى پرداخت.
- فصل دوم: تعارض اخلاقى در فلسفه اخلاق معاصر؛ در فصل دوم چند نمونه از نحوه مواجهه فيلسوفان اخلاق با تعارض‏ هاى اخلاقى همراه با نقدى مختصر بيان شده است. اين مواجهه را به طور كلى مى ‏توان شامل دو نوع زير دانست: انكار تعارض اخلاقى و قبول تعارض اخلاقى و تلاش براى حل آن. در اين بخش راه حل مكاتب «نتيجه‏ گرا» و «وظيفه‏ گرا» و چند راه‏ حل خاص براى تعارض اخلاقى به صورت جداگانه مطرح شده ‏اند.
-  فصل سوم:  ظرفيت‏ شناسى اصول فقه براى مبحث تعارض اخلاقى؛ مباحثى از اصول فقه كه ارتباط نزديك با بحث تعارض اخلاقى دارند، به اجمال بازخوانى شده ‏اند؛ مانند مباحث ضد، اجتماع امر و نهى، ترتّب و تزاحم. در اين فصل فقط به بازخوانى ـ و نه تحليل ـ مباحث اصولى اكتفا شده و تحليل موضع‏ گيرى در آن مباحث پژوهش جداگانه ‏اى مى‏ طلبد كه بيشتر صبغۀ اصولى خواهد داشت.
- فصل چهارم: تطبيق مباحث اصولى بر مباحث اخلاقى؛ در این فصل تلاش شده اين مباحث براى استفاده در فضاى علم اخلاق بازسازى شوند. به اين منظور ابتدا مكاتب اخلاق هنجارى به اجمال معرفى و سپس به بررسى نسبت فقه و اصول با علم اخلاق پرداخته شده تا روشن گردد كه سنخ مباحث اصولى چه نسبتى با مباحث اخلاقى دارد و چگونه مى ‏توان از اين مباحث در اخلاق استفاده كرد.
در پايان اين فصل تلاش شده تا هر كدام از مباحثِ فصلِ سوم در فضاى اخلاق بازخوانى شود و با نگاه به تعارض اخلاقى به مباحث علم اخلاق تبديل گردد. به عبارت ديگر، كاملاً به علم اخلاق و خاصه مبحث تعارض‏ هاى اخلاقى ناظر باشد. گفتنی است برخى توضيحات كه پرداختن به آن ها مخلّ مباحث اصلى بود، به پيوست منتقل شده و خوانندۀ محترم مى‏ تواند براى تفصيل مطالب به آن جا مراجعه نمايد.



 
منبع: تولید محتوای پژوهشکده اخلاق و معنویت اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
کلمات کليدي
اخبار
 
امتیاز دهی
 
 


مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 272
Guest (PortalGuest)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي - دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
مجری سایت : شرکت سیگما