مرادی
گفت و گو با مدیر ادارۀ امور پژوهشی پژوهشکده اخلاق و معنویت / معرفی تازه‌ ترین اثر؛ درآمدی بر مبانی و روش های روان‌شناختی- تربیتی عفاف و حجاب یکی از آثار زیر چاپ پژوهشکده اخلاق و معنویت «درآمدی بر مبانی و روش های روان‌شناختی- تربیتی عفاف و حجاب» است که محصول مشترک پژوهشکده اخلاق و معنویت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بوده، با تلاش و کوشش چهار تن از فرهیختگان و پژوهشگران این مراکز تهیه شده و از زاویه جدید و تازه ای به این مقوله نگریسته است. آنچه می خوانید،گفت و گو با آقای حسین مرادی، مدیر اداره امور پژوهشی پژوهشکده اخلاق و معنویت درباره این اثر پژوهشی است.
 یکی از آثار زیر چاپ پژوهشکده اخلاق و معنویت، کتاب «درآمدی بر مبانی و روش‌های روان‌شناختی- تربیتی عفاف و حجاب» است که کاری مشترک بین پژوهشکده اخلاق و معنویت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بوده، با تلاش و کوشش چهار تن از فرهیختگان و پژوهشگران این مراکز تهیه شده و از زاویه جدید و تازه‌ای به این مقوله نگریسته است.

گفتنی است که تا به امروز آثار فراوانی درباره حجاب، حیا و عفاف نوشته شده که هر کدام از منظری به این موضوع نگریسته‌اند و با روش‌های منحصربه‌فرد خود، این موضوع را واکاوی کرده و درباره آن سخن گفته‌اند. کتاب درآمدی بر مبانی و روش‌های روان‌شناختی- تربیتی عفاف و حجاب  نیز دیدگاه خاص و روش تربیتی متفاوتی را پی می‌گیرد.

به این بهانه گفت‌و‌گویی با حسین مرادی، مدیر ادارۀ امور پژوهشی پژوهشکدۀ اخلاق و معنویت انجام و سوالاتی مطرح شده که در ادامه می‌خوانید:

*** لطفا در ابتدا تعریفی از حجاب و عفاف داشته باشید.

حجاب در لغت به معانی مختلفی مانند پوشش، پرده، منع و آنچه میان دو چیز واقع شود، آمده است.  در زبان عربی، به «ابرو»  بدان علت حجاب می‌گویند که پرده و مانعی برای چشم در برابر شعاع خورشید است. دربان را نیز از آن جهت «حاجب» می‌گویند که مانع ورود می‌شود؛ اما در اصطلاح فقهی، حجاب، پوشش زن در برابر بیگانه است. البته کتاب‌های فقهی از واژۀ حجاب به این معنا کمتر بهره گرفته‌ و برای این مقصود، از واژۀ «ستر» استفاده کرده‌اند. 

عفت هم در اصطلاح حالتی است که در آن، قوۀ شهویه در خوردن و نکاح (امور جنسی) از نظر کم و کیف، فرمانبر عقل باشد و از آنچه عقل نهی می‌کند، اجتناب کند و این، همان حد اعتدال است که عقل و شرع پسندیده است.

ابن‌منظور در تعریف واژۀ عفاف می‌گوید: «خودداری از عمل یا سخنی که حلال و نیکو نیست».  راغب می‌گوید: «العفة حالة للنفس تمنع بها عن غلبة الشهوه؛ عفت حالت درونی و نفسانی است که با آن از غلبه شهوت جلوگیری می‌شود» و در ادامه می‌افزاید: «واصله الاقتصار علی تناول الشیء القلیل؛ اصل آن اکتفا به بهره‌مندی کم از چیزی است».

 شهید مطهری نیز عفاف را این‌گونه تعریف می‌کند: «عفاف و پاکدامنی یک حالت نفسانی است؛ یعنی رام‌بودن قوۀ شهوانی تحت حکومت عقل و ایمان؛ تحت تأثیر قوۀ شهوانی نبودن؛ شره نداشتن».

*** آیا اصولاً بین حجاب و عفاف رابطه‌ای هست یا این دو مستقل از هماند؟

دربارۀ رابطۀ این دو مفهوم نظرات مختلفی وجود دارد و این اختلاف نظرات، به اختلاف نوع نگرش‌ها به موضوع بازمی‌گردد. صرف‌نظر از رابطۀ میان این دو، برداشت افراد اجتماع از آن هم دارای اهمیت است. گرچه در برداشت افراد جامعه نیز تشتت آرا به چشم می‌خورد؛ بعضی معتقدند که این دو، هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند، بعضی حجاب را زیرمجموعۀ عفاف می‌دانند و برخی نیز حتی با وجود داشتن پوششی نامناسب، خود را افرادی عفیف می‌دانند. عده‌ای می‌گویند دایرۀ مفهوم حجاب و عفاف بر یکدیگر منطبق نیست.  تعدادی از پژوهشگران بر وجود رابطۀ میان حجاب و عفاف اصرار ورزیده و رابطه این دو را به باطن و ظاهر، روح و جسم یا گوهر و صدف تشبیه کرده و گفته‌اند: «حجاب میوۀ عفاف و عفاف ریشۀ حجاب است».  از نظر عده‌ای، حجاب یکی از مصادیق عفاف به شمار می‌آید و از نظر برخی، رابطه و تلازم میان آن دو روشن نیست و در این‌باره می‌گویند: «به گمان ما این‌ها دو حقیقت‌اند و میزان وابستگی این دو نیاز به درنگ و تأمل بسیار دارد، اما این‌که این دو لازم و ملزوم‌اند، یا این‌که تقارن اتفاقی پیدا می‌کنند یا حکم نشانه و واقعیت را دارند و... احتمالاتی است که به آسانی نمی‌توان نظر قطعی و نهایی را صادر کرد».

در مجموع، به نظر می‌رسد که حجاب بیشتر به جنبه‌های ظاهری و جسمانی، و عفاف، بیشتر به جنبه‌های روانی مربوط می‌شود؛ به بیان دیگر، عفاف بیشتر جنبۀ اخلاقی و حجاب جنبۀ ظاهری و رفتاری دارد. با وجود آن، این دو مفهوم (در خارج) در مواردی بر هم منطبق است. رابطه این دو به این صورت است که هر جا عفاف باشد، حجاب هم رعایت شده، ولی زنی که حجاب دارد، ممکن است ابعادی از عفاف را رعایت نکند.

*** ضرورت و چرایی پرداختن به این مقوله چه بوده است؟

با این که عفاف و حجاب از آموزه‌های مهم دین اسلام است، امروزه به چالش مهم فرهنگی نظام اسلامی و جامعه ایران تبدیل شده‌ است. متاسفانه می‌بینیم که سست‌شدن بنیان‌های علمی آموزه عفاف در بین عموم مردم، از جمله تحصیل‌کرده‌ها، به کم‌رنگ‌شدن این ارزش در جامعه انجامیده؛ لذا اقتضای شرایط کنونی آن است که برای ترویج و درونی‌سازی این آموزه به فلسفه و مبانی علمی آن بیشتر پرداخته شود.

از طرفی دیگر، از ارزش‌های مهم ادیان الهی  از جمله اسلام، رعایت عفاف در روابط جنسی است که در آیات قرآن  به آن امر شده و در سخنان اولیای دین اسلام، بالاترین عبادت شمرده شده است.  رعایت عفاف در روابط انسانی، به‌ویژه زن و مرد نامحرم، نیازمند چارچوب‌هایی در پوشش، رفتار و گفتار است؛ بنابراین، از اهداف تربیت دینی، درونی‌سازی این ارزش در افراد بوده و لازم است پیش از بررسی مبانی عفاف، حدود و چارچوب‌های عفاف و نگاه اسلامی به ابعاد آن روشن شود.

با توجه به این‌که آثار متعددی در این زمینه به نگارش در آمده، آیا این اثر به موازات دیگر کتاب‌ها نیست؟

 از پنج دهۀ گذشته تا کنون، آثار زیادی در موضوع حجاب و عفاف نوشته شده و محققان بسیاری از نگاه‌های مختلف به این موضوع پرداخته‌اند. نخستین اثری که دربارۀ مبانی علمی حجاب به دست آمد، کتابِ مسئله حجاب شهید مطهری است که در بخشی از آن به کاربردهای رعایت حجاب می‌پردازد و البته از مبانی روان‌شناختی این آموزه کمتر سخن می‌گوید. پس از آن نیز به ویژه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، کتاب‌های زیادی نوشته شده؛ مثل آقای پسندیده که با انجام پژوهشی در زمینه حیا، به یکی از مبانی عفاف پرداخته است.

هیچ یک از این پژوهش‌ها به‌طور جامع و نظام‌مند، مبانی روان‌شناختی و روش‌های درونی‌سازی آن را بررسی نکرده‌اند. به جرئت می‌توان گفت که در مورد روش‌های ترویج حجاب و عفاف تحقیقات اندکی صورت گرفته است.

وجه تمایز این کتاب در مقایسه با آثار  و پژوهش‌های گذشته در چیست؟

در بررسی‌های به عمل آمده در آثار متقدمان و معاصران، مشخص می‌شود که تا به امروز سه راهکار برای ترویج حجاب به کار رفته است: مکانیزم‌های شناختی که نفوذ آن خوب و با ثبات زیاد، ولی شتاب آن کم است؛ مکانیزم هنجاری که محورش انضباط‌‌آموزی است و با شتاب و ثبات متوسط است؛ و مکانیزم اجبار که روش آن بیشتر زور و خشونت است و هرچند با شتاب زیاد حجاب را ترویج می‌کند، ولی ثبات آن کم است.

 این تحقیق به جای نگاه صرف به حجاب، مفهوم وسیع‌تر عفاف را موضوع بررسی قرار داده و حجاب شرعی را به‌عنوان یکی از ابعاد عفاف در نظر می‌گیرد. این پژوهش آموزۀ عفاف و حجاب را براساس اصطلاحات دانش روان‌شناسی بررسی می‌کند و به تحلیل روان‌شناختی ابعاد آن به‌عنوان چارچوبی برای روابط زن و مرد نامحرم می‌پردازد. همچنین، مبانی روان‌شناختی عفاف با توجه به متون اسلامی بررسی می‌شود. تحلیل روان‌شناختی ابعاد عفاف و بررسی شیوه‌های درونی‌سازی آن از ضرورت‌های علمی جوامع اسلامی امروز و از جمله ایران است که این پژوهش در پی آن است.

*** مخاطبان این کتاب چه گروهی هستند، چند فصل دارد و چه زمانی منتشر خواهد شد؟

همان‌طور که اشاره شد، از آن‌جا که این پژوهش آموزۀ عفاف و حجاب را بر اساس اصطلاحات دانش روان‌شناسی بررسی می‌کند و به تحلیل روان‌شناختی ابعاد آن به‌عنوان چارچوبی برای روابط زن و مرد نامحرم می‌پردازد، لذا گروه مخاطب تخصصی دارد و طلاب و دانشجویان این رشته می‌توانند از مطالب ارزشمند این اثر بهره‌مند شوند.

این کتاب که تا هفته پژوهش چاپ و منتشر خواهد شد، محصول مشترکی از پژوهشکدۀ اخلاق و معنویت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است که دکتر محمدرضا سالاری‌فر، مهدی بیاتی، سید جمال‌الدین رضوی و حسن سالاری‌پور آن را در هفت فصل سامان داده‌اند. عناوین فصل‌های کتاب عبارتند از:

فصل اول: کلیات و مفاهیم؛

فصل دوم: نگاه فقه اسلامی به ابعاد عفاف؛

فصل سوم: مبانی روانشناختی عفاف و حجاب؛

فصل چهارم: آسیب‌شناسی روش‌های ترویج عفاف و حجاب در ایران؛

فصل پنجم: ایجاد زمینه‌ها و شرایط لازم برای درونی‌سازی عفاف و حجاب؛

فصل ششم: روش‌های تربیتی برای درونی‌سازی عفاف و حجاب؛

فصل هفتم: روش‌های آموزش عفاف و حجاب.

تنظیم: مهدی محدثی

منبع: تولید محتوای پژوهشکده اخلاق و معنویت اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
کلمات کليدي
اخبار
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
متنی که در تصویر می بینید عینا تایپ نمایید
نظر

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 43
Guest (PortalGuest)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي - دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
مجری سایت : شرکت سیگما