پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام

سیری در تاریخ تشیع مازندران از آغاز تا پایان سده هشتم هجری

نوشتار حاضر در پی بررسی تاریخ تشیع در منطقه مازندران است که یکی از قدیم‌ترین مناطق شیعه‌نشین ایران است. مراد نویسنده از تشیع مفهوم عام آن است؛ هرچند در بسیاری از مباحث بر تشیع دوازده امامی تأکید ورزیده است. پرسش اصلی پژوهش درباره چگونگی و چرایی نفوذ باورهای شیعی به‌ویژه امامی در مازندران و مسیر تحول و فراگیری آن در سراسر این خطه تا پایان سده هشتم هجری است، لکن به پرسش‌های دیگری نیز پاسخ داده می‌شود
اسماعیلی، یوسف؛ سیری در تاریخ تشیع مازندران از آغاز تا پایان سده هشتم هجری؛ تهیه‌کننده: پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت‌؛ چاپ اول، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 168ص رقعی.
*** 

مذهب تشیع از همان سده‌های نخستین اسلام تاکنون جمعیت اندکی از امت اسلامی را تشکیل داده است و شیعیان به‌ویژه در سده‌های آغازین، به علت زبان انتقادی و اعتراض‌آمیزش، در تنگناها و مشکلات بسیاری قرار می‌گرفتند و گاهی قیام‌هایی را سامان می‌بخشیدند که با سرکوب و زندان و تبعیدشدن، مصادره اموال و آوارگی در بلاد دوردست از مرکز حکومت مواجه می‌شدند.
آنان برای حفظ جان و مال و تأمین امنیت خود به مناطق مختلفی هجرت می‌کردند. یکی از این مناطق، دیار طبرستان است که امروزه با عنوان مازندران شناخته می‌شود. این سرزمین پناهگاهی مناسب برای شیعیان شمرده می‌شد و مقر و مرکزی برای شیعه و فعالیت‌های آنان به شمار می‌رفت، حتی دولت‌ها یا حکومت‌های کوچک شیعی در آن پدید آوردند.
درباره تاریخ این حکومت‌ها مطالب اندکی وجود دارد؛ چنان‌که گاه تنها نامی برجای مانده و سرگذشت آنان در تردید و ابهام بوده است. نگاه سیاست‌محور نویسندگان ایرانی، بر دشواری پژوهش‌های غیرسیاسی به‌ویژه در تاریخ محلی آن افزوده و پژوهشگر این عرصه با کمبود منابع تاریخی محلی و داده‌های این منابع مواجه بوده است؛ ازاین‌رو شناسایی درست اثرگذاری و اثرپذیری تشیع امامی در این منطقه تا مقطع هشتم هجری دشوار به‌نظر می‌رسد و توجه و پژوهش بیشتر در این زمینه را ضروری می‌سازد.

نوشتار حاضر در پی بررسی تاریخ تشیع در منطقه مازندران است که یکی از قدیم‌ترین مناطق شیعه‌نشین ایران است. مراد نویسنده از تشیع مفهوم عام آن است؛ هرچند در بسیاری از مباحث بر تشیع دوازده امامی تأکید ورزیده است.
پرسش های  پژوهش
پرسش اصلی پژوهش درباره چگونگی و چرایی نفوذ باورهای شیعی به‌ویژه امامی در مازندران و مسیر تحول و فراگیری آن در سراسر این خطه تا پایان سده هشتم هجری است، لکن به پرسش‌های دیگری نیز پاسخ داده می‌شود؛ اینکه اصلی‌تری عامل در جذب و گسترش اندیشه‌های شیعی چیست؟ روند فراگیری تشیع امامی در مازندران چگونه طی شد؟ حاکمان محلی چه نقشی در ترویج مذهب تشیع داشتند؟ اساس پژوهش بر این فرضیه استوار است که عامل جغرافیایی در جذب علویان و گسترش مذهب شیعی و امامی در این منطقه نقشی به‌سزا داشته است. در باور نویسنده کتاب حاضر این عامل به‌طور مستقیم باعث پناه‌آوردن شمار زیادی از سادات و علویان به مازندران شد تا در پناه مرزهای طبیعیِ آنجا، از دسترس حاکمان اموی و عباسی دور بمانند و به آرامش دست یابند. همچنین این عامل زمینه ظهور حکومت‌های شبه فئودال را در این منطقه فراهم می‌ساخت.
روش پژوهش
روش پژوهش، کتابخانه‌ای و توصیفی ـ تحلیلی است که غالب پژوهش‌های تاریخی بر همین روش استوار است. نویسنده در پژوهش خود از منابع تاریخی و جغرافیایی و رجالی (تراجم) بهره‌مند گشته است، اما در میان آثار تاریخی از چهار اثر بهره بیشتری گرفته است: تاریخ طبرستان، نوشته بهاءالدین محمد بن اسفندیار آملی؛ تاریخ رویان، نوشته اولیاءالله آملی؛ تاریخ طبرستان، رویان و مازندران، از سیدظهیرالدین مرعشی.

گزارش محتوایی اثر
نویسنده معتقد است که در غالب منابع، قلمرو جغرافیایی مازندران همان است که در گذشته طبرستان نامیده می‌شد و این دو واژه مترادف‌اند. از آنجا که در فرضیه پژوهش بر دو عامل نقش جغرافیای طبیعی و حاکمیت برخاسته از آن تأکید شده، نویسنده دو فصل کتاب خود را به بررسی این دو عامل اختصاص داده است. وی در بررسی پیشینه تشیع در مازندران بر این عقیده است که از فرقه‌های شیعی سده‌های آغازین، سه گرایش زیدی، اسماعیلی، امامی (اثناعشری) به مازندران راه یافتند و از این میان، مذهب زیدی نخستین مذهبی است که اولین دولت شیعه را در این خطه بنیان نهاد، اما حیات تشیع امامی در این منطقه به چند دوره تفکیک شده است:
1. دوره ورود از آغاز تا 466ق؛ 2. دوره رشد از 466 تا 606ق؛ 3. دوره فترت، از 606 تا 750ق؛ 4. دوره تثبیت از 750 تا 794ق.

به اعتقاد نویسنده، هم‌زمان با حاکمیت مغولان در ایران و رویکرد تسامح دینی آنان، امکان برابر فعالیت برای مذهب مختلف فراهم آمد. با فروپاشی خلافت عباسی و دولت اسماعیلی و بی‌بهره‌ماندن سنیان از حمایت این دو دولت، مذهب زیدی که رقیب مذهب امامی بود، رو به زوال نهاد. در این شرایط، در پایان دولت کینخواری زمینه‌های ظهور طریقت امامی ـ صوفی مرعشی فراهم گردید و سرانجام درایت، نفوذ و حاکمیت مرعشیان زمینه‌ساز فراگیری و گرایش اکثر مردم مازندران به مذهب امامیه بود. بر اساس بررسی و تحلیل داده‌های تاریخی و سایر منابع، نویسنده بر آن رفته است که مرزهای استوار و طبیعی مازندران و ویژگی‌های جغرافیایی آن در کنار تراکم جمعیتی و بی‌نیازی اقتصادی این سرزمین از دیگر ولایت‌ها، عاملی تعیین‌کننده در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی جامعه طبری و به تبع آن تأثیرگذاری در حوزه دینی ـ مذهبی بوده است.
تاریخ بروز رسانی سه شنبه پنجم فروردین 1399
منبع:اداره نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
كلمات كليدي : معرفی آثار , یوسف اسماعیلی , آثار علمی پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام

تاریخ خبر: 1398/12/5 دوشنبه
تعداد بازدید کل: 47 تعداد بازدید امروز: 2
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
متنی که در تصویر می بینید عینا تایپ نمایید
نظر
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 48
Guest (PortalGuest)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي - دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
مجری سایت : شرکت سیگما